به گزارش آرمان آرا،؛ نیویورک‌تایمز در یکی از آخرین گزارش‌های خود به برندگان و بازندگان شوک نفتی پرداخته است. آمریکا و روسیه به‌عنوان برندگان اصلی و عراق، کویت، قطر، امارات و عربستان از بازندگان این شوک نفتی از منظر ژئوپلیتیکی و نه قیمت نفت، مطرح شدند. البته در این میان، عربستان توانست از منظر قیمت نفت، تا اندازه‌ای هرچند محدود، زیان خود را جبران کند، ولی باتوجه به هدف قرار گرفتن بندر ینبع که جایگزین صادرات نفت این کشور محسوب می‌شد، باز هم بازنده میدان شناخته شد.

به استناد گزارش نیویورک‌تایمز، آمریکا با ۵۰ میلیارد دلار و روسیه با ۱۵ میلیارد دلار و عربستان با ۹.۵ میلیارد دلار سود (صرفا از منظر افزایش قیمت نفت و نه افزایش صادرات) به‌عنوان برندگان اصلی و عراق با ۱۵ میلیارد دلار، کویت با ۱۰ میلیارد دلار، قطر، ۵.۸ میلیارد دلار و امارات با ۲.۴ میلیارد دلار ضرر، به‌عنوان بازندگان شوک نفتی شناخته شدند. اینکه در این میان امارات، کمترین زیان را دیده نیز قابل‌توجه است؛ این کشور توانست ازطریق خط لوله فجیره، تا اندازه زیادی از زیان خود جلوگیری کند.

به بیانی دیگر، بسته شدن تنگه هرمز، جغرافیای صادرات نفت را به نفع تولیدکنندگان فرامنطقه‌ای تغییر داد. در این میان، عامل تعیین‌کننده، داشتن خطوط لوله انتقال نفت به بنادر خارج از محدوده تنگه هرمز، مرز میان ثبات نسبی و فروپاشی اقتصادی را تعیین کرده است.

خطوط لوله از نفت و گاز مهم‌تر می‌شوند

آنچه شالوده اصلی این گزارش را تشکیل می‌دهد، نه قیمت و گاز، بلکه بررسی «مسیرهای دسترسی» به نفت و گاز است. این گزارش تأکید دارد که خطوط لوله نفت و گاز، به‌عنوان «زیرساخت‌ انرژی» در ژئوپلیتیک مدرن، ابزار قدرت، نفوذ، امنیت و حتی جنگ اقتصادی‌ به شمار می‌روند.

اهمیت آنچه در این گزارش مطرح شده را می‌توان از چند بعد مورد واکاوی قرار داد. هر کشوری که بر جغرافیا، کنترل داشته باشد، بر انرژی نیز حکمرانی خواهد کرد؛ در واقع کشوری که مسیر انتقال انرژی را کنترل کند، روی اقتصاد و سیاست کشورهای مصرف‌کننده و تولیدکننده نفوذ پیدا می‌کند.

مثال‌های عینی برای این موضوع وجود دارد؛ روسیه، سال‌ها از خطوط لوله گاز به اروپا به‌عنوان اهرم سیاسی استفاده کرد. همچنین ترکیه، با تبدیل‌شدن به هاب ترانزیتی انرژی، وزن ژئوپلیتیکی خود را بالا برد و چین نیز، تلاش می‌کند وابستگی به مسیرهای دریایی تحت کنترل آمریکا را با خطوط لوله زمینی کاهش دهد.

می‌توان گفت، خودِ منابع انرژی کافی نیست؛ مهم این است که یک کشور بتواند آن را امن، ارزان، پایدار و خارج از تهدید جنگ و تحریم به بازار برساند. برای همین بعضی کشورها با وجود ذخایر کمتر، به‌خاطر موقعیت ترانزیتی قدرت زیادی پیدا می‌کنند که از نمونه‌های موفق آن می‌توان به جمهوری آذربایجان، ترکیه، قطر و اوکراین (قبل از جنگ) اشاره کرد.

وابستگی امنیت انرژی کشورها به خطوط لوله

ازسویی دیگر باید در نظر داشت که اگر خط لوله قطع شود، به‌دلیل آنکه واسط رساندن انرژی به مقصد است، می‌تواند منجر به عوارضی در مقصد شود. عواضی همچون اختلال در تأمین برق کارخانه‌ها، جهش قیمت انرژی، توقف تولید صنایع یا حتی ایجاد بحران سیاسی. به همین دلیل حمله به خطوط لوله در جنگ‌ها بسیار رایج است. با نگاهی به سابقه این اتفاق، می‌توان حمله به خط لوله نورداستریم ۲ و خطوط نفتی عربستان اشاره کرد.

در مقابل، خطوط لوله می‌توانند وابستگی متقابل ایجاد کنند. وقتی دو کشور با خط لوله به هم وصل شوند، تجارت بلندمدت بین آنها شکل می‌گیرد . امکان انعقاد قراردادهای ۲۰ تا ۳۰ ساله وجود دارد و درنهایت می‌توان گفت که وابستگی اقتصادی و سیاسی بین کشورها ایجاد می‌شود. وابستگی گازی اروپا به روسیه پیش از تخریب نورد استریم ۲ یا وابستگی چین به گاز آسیای مرکزی در این دسته قرار می‌گیرند.

این وابستگی می‌تواند به‌عنوان عامل ثبات یا ابزار فشار سیاسی مورد استفاده کشورها قرار بگیرد؛ همانگونه که روسیه در قبال اتحادیه اروپا، قطع گاز را اهرمی در برابر تحریم‌ها قرار داد.

چرا ایران از نظر خط لوله مهم است؟

این سوال وجود دارد که ایران در کجای این میدان قرار دارد؟‌ پاسخ به این پرسش را باید در موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی ایران جست‌وجو کرد. ایران در مرکز اتصال خلیج‌ فارس، دریای خزر، آسیای مرکزی و قفقاز، پاکستان و ترکیه قرار دارد و اگر تحریم و چالش‌های سیاسی ایران نبود، ایران می‌توانست به هاب گاز منطقه تبدیل شود و مسیر جایگزین روسیه برای اروپا باشد. علاوه بر اینکه قابلیت تبدیل به کریدور انتقال انرژی شرق به غرب نیز می‌توانست باشد. به همین دلیل پروژه‌های انرژی ایران همیشه فقط اقتصادی نیستند؛ امنیتی و ژئوپلیتیکی هم محسوب می‌شوند. بنابراین این ضرورت وجود دارد که با ایجاد امنیت در کشور که خود، نتیجه حل مسائل کلان سیاسی است، ایران در وهله اول اعتماد از دست رفته کشورها را دوباره جلب کند و از ریسک فزاینده موجود بکاهد.

در نتیجه می‌توان گفت آینده جنگ انرژی فقط روی نفت نیست، بلکه روی مسیرهاست. امروز رقابت اصلی جهان فقط بر سر «منابع» نیست، بلکه بر سر «کریدورها»، «خطوط لوله»، «تنگه‌ها»، «بنادر» و «هاب‌های انرژی» است. به همین دلیل، کریدور هند-خاورمیانه-اروپا، کمربند و راه چین، خطوط گاز مدیترانه و رقابت در دریای خزر بسیار اهمیت دارند.

شاه‌کلید ایران در شوک نفتی چیست؟

نکته جالب آن است که این گزارش به‌طور غیرمستقیم، شاه‌کلید را در اختیار ایران قرار داده است؛ اگر هرمز ناامن شود، کشورهایی برنده‌اند که مسیر جایگزین یا شبکه خط لوله دارند و در کریدورهای منطقه‌ای نقش محوری دارند. بر همین اساس، کریدور شمال–جنوب، خطوط لوله خزر، اتصال به پاکستان و ترکیه و مسیرهای دریای عمان برای آینده ژئوپلیتیک ایران اهمیت حیاتی پیدا می‌کنند.

تغییرات بلندمدت در معماری انرژی جهان قطعی است

در یک جمع‌بندی کلی بر این نکته می‌توان تأکید داشت که بحران حاصل از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که جهان را در معرض شدیدترین بحران انرژی تاریخ قرار داد، فراتر از یک نوسان بازار بوده و به بازآرایی ساختار قدرت در بازار انرژی منجر شده و اهمیت خطوط لوله کنارگذر را دوچندان کرده است. به بیانی دیگر، ثابت شد که تنگه هرمز دیگر یک مسیر قابل اتکا نیست و برهمین اساس هم کشورهایی مانند عراق و کویت در حال بررسی ساخت خطوط لوله جدید هستند و نکته قابل تأمل در این میان، آن است که هر چه انسداد تنگه طولانی‌تر شود، برتری کشورهایی که از این شرایط سود برده‌اند (مثل آمریکا و روسیه) تثبیت‌تر خواهد شد که شاید حتی بتواند بر معادله جنگ دوباره علیه ایران نیز اثرگذار باشد.

منبع: شکوفه حبیب زاده/نفت ما

به گزارش آرمان آرا،؛ اختلال در تنگه هرمز و شکل‌گیری بحران انرژی، بسیاری از کشورها را مجبور به‌ جست‌وجو مسیرهای جایگزین برای دور زدن این گلوگاه کرده است. رویترز در گزارشی نوشته است که پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ رقمی که معادل ۱۸ هزار و ۲۵۰ نفتکش در سال است اما حالا به طرز محسوسی کاهش یافته است.
البته تلاش برای یافتن مسیرهای جایگزین به امروز محدود نمی‌شود؛ حتی پیش از آغاز درگیری‌ها نیز برخی کشورها به دنبال راه‌هایی بودند تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند. در منطقه قفقاز، کریدور میانی در قزاقستان و آذربایجان به‌عنوان مسیری برای انتقال انرژی از طریق ترکیه به کشورهای اروپایی مطرح شد. در سطحی وسیع‌تر، پروژه دالان اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپا نیز به‌عنوان یکی از مسیرهای بالقوه برای جابه‌جایی کالا و انرژی مورد توجه قرار گرفت.
در داخل ایران نیز طی سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تقویت مسیرهای جایگزین شکل گرفته است؛ نمونه آن توسعه شبکه‌های ریلی و جاده‌ای در استان‌های هرمزگان و سیستان و بلوچستان و آغاز صادرات نفت به چین از مسیر ریلی از جمله اقداماتی است که در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند اما به نظر می‌رسد بعد از جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز و از طرفی محاصره دریایی آمریکا این موضوع با جدیت بیشتری دنبال می‌شود.
احسان موحدیان، کارشناس حوزه انرژی، در گفت‌وگو با ایلنا یادآورشده است که کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مدت‌هاست به فکر مسیرهای جایگزین بوده‌اند. او می‌گوید: عربستان خط لوله‌ای از غرب به شرق تا دریای سرخ دارد، امارات مسیر بندر فجیره را ایجاد کرده، هند کریدوری را از حوزه تجارت تا امارات و اسرائیل در دست توسعه دارد که احتمالاً در آینده جدی‌تر خواهد شد، ترکیه نیز به دنبال ایجاد کریدورهای تازه انرژی است و عراق هم برنامه‌هایی در زمینه مسیرهای تبادلاتی در خاک خود در دستور کار دارد.

شبکه‌ای از لوله‌های فرار  

امروز بخشی از این مسیرهای جایگزین مانند  خط لوله شرق–غرب عربستان فعال هستند که این خط لوله به طول هزار و دویست کیلومتر و ظرفیتی نزدیک به هفت میلیون بشکه در روز، نفت خود را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند. از آنجا صادرات از طریق کانال سوئز به اروپا یا تنگه باب‌المندب به سوی آسیا ادامه می‌یابد اما باید در نظر داشت تهدید حملات حوثی‌ها همچنان ریسک امنیتی مهمی محسوب می‌شود. 
در امارات خط لوله حبشان–فجیره به طول تقریبی ۳۷۰ کیلومتر، نفت خام میدان‌های حبشان را بدون عبور از تنگه هرمز مستقیماً به بندر فجیره در دریای عمان منتقل می‌کند. ظرفیت انتقال روزانه این خط بین یک و نیم تا یک‌ونیم میلیون بشکه برآورد شده و هدف اصلی آن ایجاد مسیر صادراتی امن‌تر برای امارات بوده است که یک‌پنجم تجارت جهانی نفت را حمل می‌کند. 
در عراق نیز خط لوله کرکوک–جیحان سال‌هاست به‌عنوان مسیر صادراتی مهم در شمال کشور شناخته می‌شود. بر اساس گزارش وزارت نفت عراق، صادرات فعلی از این مسیر حدود ۱۷۰ هزار بشکه در روز است، اما ظرفیت نهایی آن می‌تواند به بیش از یک‌میلیون و ششصد هزار بشکه برسد.
در ایران نیز خط لوله گوره–جاسک، به طول ۹۹۶ کیلیومتر توان انتقال یک‌میلیون بشکه در روز را دارد، هرچند پایانه نهایی آن هنوز به‌طور کامل تکمیل نشده است.
 
مسیرهای احتمالی و نوظهور منطقه
 
در کنار این مسیرهای فعال، پروژه‌هایی نیز روی میز سیاست‌گذاران قرار دارد یکی از جنجالی‌ترین آن‌ها کانال سلمان است؛ طرحی که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۵ مطرح و بلافاصله خبرساز شد. این طرح با هدف اتصال خلیج فارس به دریای سرخ طراحی شد و بودجه مورد نیاز آن در همان زمان بیش از هشتاد میلیارد دلار برآورد شده بود و عربستان و امارات آن را پروژه‌ای راهبردی می‌دانند که می‌تواند نقطه عطفی در جغرافیای انرژی منطقه باشد. 

حالا خبرها به خط لوله عراق–عمان اشاره می‌کند؛ مسیری که از بصره تا بندر دقم امتداد می‌یابد و فعلا در مرحله بررسی اولیه قرار دارد. اجرای این طرح مستلزم احداث خط لوله‌ای زمینی یا زیردریایی بسیار پرهزینه است.
همچنین طرح دیگری به  نام خط لوله عراق–اردن هم در دست بهره‌برداری است که ظرفیت آن یک‌میلیون بشکه در روز پیش‌بینی شده است و مسیر آن از بصره به بندر عقبه در دریای سرخ امتداد می‌یابد؛ پروژه‌ای قدیمی که از دهه ۱۹۸۰ مطرح شد اما به‌علت هزینه‌های بالا و ناامنی سیاسی متوقف ماند. 
در همین میان ایده‌ای از جانب امارات نیز مطرح شده که دور از ذهن است و آن هم ساخت یک کانال میان خلیج فارس و دریای عمان، مشابه کانال‌های سوئز و پاناما که برای تحقق چنین طرحی باید بخشی از رشته‌کوه حجر شکافته شود که هزینه آن به صدها میلیارد دلار خواهد رسید، علاوه بر این بازهم امکان ناامنی آن توسط پهبادهای ایرانی وجود دارد.
 
هزینه گزاف بازآرایی شریان‌های انرژی
 
هر چند ایجاد خطوط لوله و مسیرهای جایگزین گامی ضروری برای کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی است، اما از نظر ظرفیت و هزینه، قابل مقایسه با مسیرهای سنتی دریایی نیست. خطوط لوله نیازمند زیرساخت‌های امنیتی، سرمایه‌گذاری کلان و زمان طولانی برای بهره‌برداری هستند، در حالی که مسیرهای دریایی هنوز هم قدرت اصلی جابه‌جایی حجم انبوه نفت و گاز در جهان را دارند و حتی مسیرهای ریلی نیز نمی‌توانند جایگزین این حجم انتقال شوند. 
تاریخ نشان داده که تجارت همیشه راهش را پیدا می‌کند؛ مسیری که هم امنیت را تضمین کند و هم از نظر اقتصادی توجیه داشته باشد. شاید بحران تنگه هرمز، آغاز فصل تازه‌ای از همین جست‌وجو باشد و باید دید این جست‌وجو می‌تواند معادلات ژئوپلیتیکی منطقه را تغییر دهد؟ 

به گزارش آرمان آرا،؛ همزمان با بازگشایی تنگه هرمز تحت نظارت ایران، نفتکش‌هایی که مجوز نیروی دریایی سپاه را دریافت کرده بودند، با موفقیت از این آبراه عبور کردند.

همزمان با اعلام بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران و قاعده‌گذاری جدید توسط نیروی دریایی سپاه پاسداران، تحرکات گسترده‌ای در این آبراه حیاتی آغاز شده است. داده‌های ردیابی کشتی‌ها نشان می‌دهد در حالی که نخستین قافله‌های نفتکش با موفقیت از تنگه عبور کرده‌اند، شماری از نفتکش‌های یونانی و هندی به دلیل عدم هماهنگی با ایران مسیر خود را تغییر داده و سرگردان مانده‌اند.

عبور قافله نفتکش‌ها از تنگه هرمز؛ نظارت ایران بر مسیرهای مجاز

طبق گزارش رویترز و داده‌های مؤسسه ردیابی دریایی مارین‌ترافیک (MarineTraffic)، روز جمعه و شنبه (۲۸ و ۲۹ فروردین) یک کاروان شامل چهار فروند کشتی حمل‌کننده گاز مایع و چندین فروند تانکر نفتی و شیمیایی، خلیج‌فارس را ترک کرده و از تنگه هرمز عبور کرده است. شبکه سی‌بی‌اس (CBS News) نیز روز جمعه گزارش داد که قیمت نفت به دنبال اعلام بازگشایی تنگه هرمز توسط عباس عراقچی حدود ۱۰ درصد سقوط کرده است.

پایگاه خبری آرابین بیزینس (Arabian Business) به نقل از داده‌های ردیابی کشتی‌ها گزارش داد که نفتکش پاکستانی «شالامار» حامل حدود ۴۴۰ هزار بشکه نفت خام امارات از بندر ادنوک، تنگه هرمز را به مقصد کراچی ترک کرده است. همچنین خبرگزاری آناتولی (AA) ترکیه با استناد به داده‌های کشتیرانی از تردد ۱۴ فروند شناور تجاری شامل نفتکش‌های شیمیایی، کشتی‌های کانتینربر و فله‌بر در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت منتهی به روز جمعه خبر داد.

سرگردانی نفتکش‌های یونانی و هندی؛ عدم هماهنگی با ایران

در مقابل، رسانه‌ها از تغییر مسیر ناگهانی شش فروند نفتکش یونانی و هندی در ساعت‌های اولیه بامداد شنبه خبر داده‌اند.به گزارش خبرگزاری بلومبرگ این نفتکش‌ها که در مجموع حامل حدود ۸ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت خام غیرایرانی بودند، در نزدیکی جزیره قشم پهلو گرفته و برخی نیز موقعیت خود را خاموش کرده‌اند.بر اساس این گزارش‌ها، علت اصلی این تغییر مسیر، عدم اطمینان مالکان و تجار نفتی نسبت به پایبندی ایران به وعده بازگشایی کامل تنگه عنوان شده است. به گفته منابع آگاه، در شب گذشته هشدارهای رادیویی برای مالکان کشتی‌ها پخش شده که «تمامی شناورها باید مجوز عبور خود را از نیروی دریایی ایران دریافت کنند».

آمریکا ناچار به تمدید معافیت نفتی روسیه؛ فشار کشورهای جی‌۲۰ نتیجه داد

در تحولی دیگر، وزارت خزانه‌داری آمریکا روز جمعه معافیت تحریم‌های نفتی روسیه را تمدید کرد.شبکه خبری سی‌بی‌اس (CBS News) به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که این تغییر موضع پس از درخواست چندین کشور عضو گروه ۲۰ صورت گرفته است. این کشورها که در حاشیه نشست‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی حضور داشتند، از آمریکا خواستند به دلیل فشارهای مداوم بر اقتصاد آسیا، معافیت را تمدید کند.خبرگزاری رویترز نیز به نقل از سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا گزارش داد: «با تسریع مذاکرات (با ایران)، وزارت خزانه‌داری می‌خواهد اطمینان حاصل کند که نفت در اختیار کسانی قرار می‌گیرد که به آن نیاز دارند». بر اساس معافیت جدید، کشورها تا ۲۶ اردیبهشت (۱۶ می) اجازه خرید نفت روسیه را دارند.

تحرکات اخیر در تنگه هرمز نشان می‌دهد که با وجود اعلام رسمی بازگشایی، قاعده‌گذاری و تعیین مسیرهای مجاز عبور همچنان در اختیار ایران است.عبور موفق قافله‌های نفتکش تحت نظارت ایران و در مقابل، سرگردانی نفتکش‌هایی که هماهنگی لازم را انجام نداده‌اند، گویای این واقعیت است که ثبات ترافیک دریایی در این آبراه حیاتی بدون هماهنگی با ایران امکان‌پذیر نیست. سردار طلایینیک نیز تأکید کرده است که «تنگه هرمز در کنترل کامل ایران است» و هرگونه ترددی صرفاً با اجازه و نظارت نیروی دریایی سپاه انجام می‌گیرد.