شهریار، نقطه تلاقی سنت و تجدد در شعر معاصر ایران

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: بیست‌وهفتم شهریورماه، هم‌زمان با سالروز درگذشت استاد سیدمحمدحسین بهجت تبریزی، در تقویم جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان «روز شعر و ادب فارسی» نام‌گذاری شده است. این روز فرصتی است تا ضمن گرامیداشت مقام شامخ این شاعر بلندآوازه، به بررسی ابعاد شخصیتی، هنری و تأثیرات او بر ادبیات معاصر بپردازیم. در بخش نخست این گفتگو، جواد وندنوروز، رئیس بنیاد استاد شهریار، به تبیین فعالیت‌ها و برنامه های این بنیاد و نرگس شیدایی در خصوص ویژگی‌های شعر شهریار، نسبت میان هویت ملی و محلی در آثار او، پیوند شعر وی با مضامین دینی، و ضرورت‌های انتقال این میراث به نسل جدید از طریق ابزارهای نوین می‌پردازد.

* به‌عنوان رئیس بنیاد استاد شهریار، لطفاً درباره فعالیت‌ها و برنامه بنیاد شهریار در این مناسبت توضیح بفرمایید.

در تقویم جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۷ شهریورماه که مصادف با سالروز وفات استاد شهریار است، به احترام جایگاه ایشان، از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی به‌عنوان «روز شعر و ادب فارسی» تعیین شده است. بیان لطیف، ساده و روان اشعار استاد شهریار باعث شده که جذابیت ویژه‌ای در بین آحاد جامعه ایجاد شود. استاد شهریار از مفاخر و مشاهیر بزرگ ایران‌زمین و آذربایجان است که علاوه بر تبحر در سرودن اشعار ترکی، در شعر فارسی نیز دست بلندی دارد. از ویژگی‌های مهم اشعار او، پیوند زدن هویت ملی و هویت محلی است. شاهکار بلند «حیدر بابا» که نشان از احترام ویژه به جایگاه هویت محلی آذربایجان دارد، یکی از مفاخر بزرگ ادبیات آذربایجان و ایران است. علاوه بر این، استاد در دیوان خود مرتب به ایران‌زمین، فرهنگ و زبان ایرانی ارزش و اهمیت ویژه‌ای می‌دهد.

* اهمیت استاد شهریار در ساحت خانواده و آموزه‌های دینی چگونه در اشعار ایشان نمود یافته است؟

یکی از ویژگی‌های بسیار برجسته اشعار استاد، اهمیت دادن به جایگاه خانواده، مقام همسر و به‌ویژه مقام مادر است. شعر بسیار معروف ایشان در خصوص مادر به نام «ای وای مادرم»، نشان می‌دهد که چقدر به جایگاه خانواده اهمیت می‌داده‌اند. همچنین، توجه به وحدت، همدلی و وفاق ملی از دیگر ویژگی‌های استاد است؛ با اینکه ایشان ترک‌زبان بودند و به زبان ترکی ارادت داشتند، اما در جای‌جای دیوان خود به هویت ملی و اتحاد کشور بهای بسیاری می‌دهند. موضوع قرآن و حدیث نیز جایگاه پررنگی دارد. شعر معروف «علی ای همای رحمت» نشان از علاقه ایشان به اهل‌بیت (ع)، جایگاه امیرالمؤمنین (ع) و خاندان عصمت و طهارت دارد.

* امسال بنیاد استاد شهریار چه فعالیت‌هایی را در این روز دارد؟

دفتر اصلی و مرکزی ما در تهران مستقر است و موزه استاد شهریار در تبریز قرار دارد. ما هر ساله در روز ۲۷ شهریور، همایش بین‌المللی شعر و ادب فارسی و نکوداشت مقام استاد را برگزار می‌کنیم. از فعالیت‌های عمده بنیاد می‌توان به چاپ و نشر بیش از ۷۵۰ عنوان کتاب در حوزه زبان و ادبیات فارسی و ترکی، برگزاری همایش‌های مشترک بین ایران با کشورهای آلمان، پاکستان، ترکیه و فرانسه، و انتشار فصل‌نامه علمی «مطالعات شهریارپژوهی» اشاره کرد که شماره ۶۵ آن به چاپ رسیده است. همچنین، حمایت از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشگاهی در حوزه زبان و ادبیات فارسی و ترکی از دیگر رسالت‌های ماست و امسال نیز دهمین همایش را در تهران برگزار خواهیم کرد.

شهریار، حلقه اتصال سنت و تجدد

در ادامه این نشست، نرگس شیدایی مدرس دانشگاه و دکترای ادبیات، به پاسخ پرسش‌های مهر درباره شهریار پرداخت:

* اگر بخواهیم درباره تأثیر استاد شهریار در شعر و ادب فارسی صحبت کنیم، جایگاه او در مسیر تحول شعر فارسی چگونه است؟

به نظر من فقط نباید بپرسیم که شهریار چه سروده، بلکه باید بپرسیم شهریار در مسیر تحول شعر فارسی چه کرده است. شهریار یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال سنت و تجدد در شعر معاصر است. او در دوره‌ای شعر می‌سرود که از یک سو میراث بزرگ شعر کلاسیک، به‌ویژه غزل، زنده بود و از سوی دیگر نیما یوشیج مسیر تازه‌ای را در شعر فارسی گشوده بود. شهریار راهی مستقل در پیش گرفت؛ نه از سنت برید و نه در آن متوقف ماند. او نشان داد می‌توان در قالب غزل کلاسیک با ذهن و تجربه معاصر شعر سرود. او از حافظ آموخت اما تقلید نکرد؛ با نیما وارد گفتگو شد اما نیما نشد.

* این رویکرد شهریار چه تأثیری بر پیوند ادبیات با زندگی روزمره مردم داشت؟

شهریار میراث غزل را با تجربه‌های زیستی انسان ایرانی پیوند داد. یکی از جلوه‌های مهم این رویکرد را در شعرهایی مثل «ای وای مادرم» می‌بینیم؛ جایی که عاطفه شخصی، روایت، زبان شاعرانه و تصویر به هم می‌پیوندند تا شعر از تجربه فردی فراتر رفته و به تجربه‌ای انسانی و جمعی تبدیل شود. شهریار زبان شعر را به زبان زندگی مردم نزدیک کرد. مفاهیمی چون مادر، عشق فرزند، رنگ کودکی، خاطره و زندگی روزمره در شعر وی حضور پررنگ دارند. این ویژگی باعث شد شعر شهریار فقط در میان اهل ادب باقی نماند و به زندگی مردم عادی راه پیدا کند. شهریار نشان داد که سنت و مدرنیته در برابر یکدیگر نیستند.

از سوی دیگر شهریار از معدود شاعرانی بود که با وجود شهرت و تسلط بر غزل، با جریان شعر نو وارد گفتگو شد. خودش اشاره دارد که منظومه «افسانه» نیما تأثیر عمیقی بر او گذاشته است؛ در منظومه «دو مرغ بهشتی»، ضمن پذیرش نوآوری‌های نیما، با نبوغ هنری خود افق تازه‌ای در شعرش پدیدار کرد.

* در مورد باورهای دینی نیز، حضور سادات زادگاه او «خوشگناب» و باورهای عمیق مذهبی در اشعارش به ویژه شعر حیدربابا مشهود است.

بله، او مفاهیم دینی را هم وارد زندگی اجتماعی کرد و رنگ‌وبوی ایرانی به آن‌ها بخشید؛ به‌گونه‌ای که مخاطب احساس می‌کند با یک میراث معنوی زنده روبه‌روست.

* چگونه می‌توانیم امروز شعر شهریار را به نسل جدید معرفی کنیم؟

مهم‌ترین وجه قضیه امروز این است که بپرسیم اگر شهریار امروز زندگی می‌کرد، چه مضامینی را به کار می‌برد؟ درباره تنهایی جوان در فضای شبکه‌های اجتماعی، رابطه انسان با خانواده و دین چه می‌سرود؟ با این نگاه، ادبیات از یک میراث موزه‌ای به گفتگویی زنده تبدیل می‌شود. می‌توانیم با ابزارهای جدیدی مانند پادکست، ویدیو و فناوری‌های هوش مصنوعی، این اشعار را دوباره معرفی کنیم. اگر صداهای ماندگار استاد به شکل پادکست درآیند و هنرمندان خوش‌صدا آن‌ها را بخوانند، می‌توانیم از این میراث به نحو احسن استفاده کنیم، مشروط بر اینکه فناوری ابزار انتقال ادبیات باشد، نه جایگزین فهم ادبیات.

در کلاس‌هایی که تدریس می‌کنم، دانشجویان ترک‌زبان علاقه زیادی به ارائه کنفرانس درباره استاد شهریار دارند. نکته جالب این است که با وجود سخت بودن زبان ترکی و آواهای آن، وقتی شعر شهریار در کلاس خوانده می‌شود، تمام فارسی‌زبان‌ها با دقت گوش می‌دهند. من این را معجزه آوایی و وزن می‌دانم؛ استفاده از واژه‌آرایی‌های زیبا که باعث روانی شعر شده است.

* وقتی به اشعار شهریار نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که او همه وقایع دوران پرفراز و نشیب عمر خود را در شعر خود بازتاب داده است، از جریانات احساسی و عاطفی خود تا پدیده های اجتماعی عظیمی نظیر انقلاب و جنگ.

من معتقدم شاعر یک الهام شاعرانه دارد. شعر شهریار برخاسته از عاطفه و تجربه‌های زیسته اوست. تمام آنچه بر او گذشته، از ساحت احساسی و شخصی تا حوادث اجتماعی و انقلابی، در شعرش بروز یافته است. شاعر با توجه به اتفاقات زندگی‌اش، چون عاطفه‌اش به قلیان می‌آید، شعر می‌گوید. این اتفاقات، شبیه به «شأن نزول» آیات قرآن است؛ یعنی هر شعر حاصل اتفاقی است که شاعر را تحت تأثیر قرار داده و او آن را با جوهر شعری درآمیخته است. بنابراین، شعر شهریار بازتابی از هویت، تاریخ و تجربه معاصر جامعه ایرانی است.